Azərbaycanda texniki peşə məktəblərinin idarəetmə strukturu.

 

 

   Fəhlə kadrlarının hazırlanması sferasındakı böhran bu sahənin müstəqil olmamasından və 1988-ci ildə keçmiş üç təhsil təsisatlarının birləşməsi nəticəsində yaradılaraq şöbə səviyyəsinə endirilmiş  texniki peşə məktəblərini idarə edən strukturun qeyri mükəmməlliyindən irəli gəlir. Texniki peşə məktəblərini idarə edən indiki  struktur peşə məkrəblərini ümumtəhsil məktəbləri ilə bərabər tutur. Lakin peşə məkrəbləri tədris istehsalat müəssisəsidir və məhsul istehsalçısı qismində çıxış etməklə eyni zamanda həm təhsil sferasına, həm də iqtisadiyyat kompleksinə daxildir.

    Halbuki, bu system yaradılandan bəri Texniki peşə təhsili baş komitəsinin (TPTBK), sonara Dövlət Əmək ehtiyatları Komitəsinin və nəhayət Texniki peşə Təhsili üzrə Dövlət konitəsinin himayəsi altında, lakin sərbəst sahə kimi fəaliyyət göstərmişdir.

      

                                       Azərbaycan Dövlət texniki peşə təhsili komitəsinin strukturu.

 

 

 

 


Texniki peşə təhsili Bakı idarəsi (Baktexpeşətəhsil)

 

Texniki peşə

təhsili

Naxçıvan idarəsi

 

Texniki peşə

təhsili Sumqayıt idarəsi

 

Texniki peşə

təhsili

Gəncə idarəsi

 
  

 

 

 

 

 

 

 

 


  Sovet dövründə fəhlə kadrlarını texniki peşə məktəblərində birgə hazırlamaq üçün tərəfdaşları dövlət özü təyin edirdi. Onlardan ən başlıcası baza müəssisələri idi. Baza müəssisələrinin əsasnaməsində peşə məktəbləri şagirdlərinin əmək haqqı ayrılmaqla öz obyektlərində istehsalat təcrübəsini təşkil etmək nəzərdə tutulurdu. Peşə məktəbini bitirən məzunları o özü işə götürürdü ki, istehsalatda onların peşə hazırlığı dərəcələrini tələb olunan səviyyəyə çatdırsın. Göründüyü kimi həmin dövrlərdə tədris-istehsalat korporasiyasına oxşar bir model - fəhlə kadrlarının hazırlaması prosesini birgə təşkil edə biləcək birlik - texniki peşə məktəbləri ilə müəssisələrin birliy fəaliyyət göstərirdi.

    Lakin ötən əsrin 80-ci illərində iqtisadi islahatarın başlanması ilə baza müəssisələrinin də özünümaliyə və təsərrüfat hesablı idarəetmə sisteminə keçid prosesi başlandı və onlar tərəfindən peşə məktəblərinə göstərilən köməklik faktiki olaraq dayandırıldı. Dövlətin özü də onların inkişafını kifayət qədər təmin edə biləcək  vəsit ayıra bilmədi.

    Lakin heç bir texniki peşə məktəbi təklikdə şagirdlərin istehsalat təlimi prosesini tərəfdaş müəssisə və təşkilatlarla korporativ cəmiyyətdə birləşmədən təşkil edə bilməz, hətta o güclü maddi-texniki bazaya malik olsa da belə.

    Texniki peşə məktəblərində  tədris müddətinin 60%-dən çoxu ictimai-faydalı məhsuldar əmək üzərində qurulmaqla istehsalat fəaliyyətinə ayrılır və qazanılan vəsaitlərin səviyyəsi şagirdlərin tədris proqramını, eləcə də fəhlə peşəsini necə mənimsəmələrinin göstəricisi hesab olunur. Bu prosesi müvəffəiyyətlə təşkil etmək üçün peşə məktəbləri tərəfdaşlara və köməkçilərə möhtacdırlar. Çünki onlarsız, material, xammal, sifariş axtarışları, istehsal olunan məhsulların texniki sənədlərinin işləyib hazırlanmaq və satışını təşkil etmək çətindir.

    Bakı texniki peşə təhsili idarəsi şəhərdə təsərrüfat hesabı münasibətləri tətbiq etməyə başladı ki, bu da sahədə tədris-istehsalat prosesinin təşkil olumasında partnyor və köməkçi qismində çıxış edən, möhürü, bankda hesablama hesabına malik hüquqi ststuslu lazımi miqdarda müəssisələr yaradılmasına şərait yaratdı. Texniki peşə məktəbləri ilə təsərrüfat hesablı texniki peşə müəssisələri arasında münasibətləri tənzimləmək məqsədilə necə deyərlər, menecer xidmətinin yaradılmasına zərurət yarandı. 1985-ci ildə Bakı şəhərinin texniki peşə məktəblərinin və təsərrüfat hesablı müəssisələrin səlahiyyətli nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən yığıncaqda Bakı texniki peşə təhsili idarəsinin nəzdində təsərrüfat hesablı tədris-istehsalat Birliyi yaradıldı.

    1988-ci ildə Bakı tədris-istehsalat birliyi Lenin komsomolu mükafatına layiq görülmüşdür. SSRİ-nin başqa regionlarında da tədris-istehsalat Birliklərinin yaradılması prosesi də vüsət almışdır. Onların dəstəklənməsi “Texniki peşə məktəbləri haqqında müvəqqəti əsasnamə” layihəsinin hazırlanmasında da öz əksini tapmışdır.(“Uçitelskaya qazeta” 15..008.89). Layihənin 15-ci bəndində qeyd edilir: “Peşə məktəbləri başqa tədris müəssisələri, idarə və təşkilatlarla korporativ şəkildə birləşərək tədris istehsalat, tədris ticarət-istehsalat firma və birliklər, ayrı-ayrı formalarda işçi və şagirdlərin əmək assosasiyaları yarada bilərlər”.

    Beləliklə, gələcək fəhlə kadrlarının peşə hazırlığı və tərbiyəsində ən bacib üsul bütün tədris mərhələlərində şagirdlərin ictimai-faydalı və səmərəli əməklə məşğul olmasıdır. Bunu həyata keçirmək üçün lazımdır ki, peşə məktəbləri birgə olaraq texpeşə maqazinləri, mini-zavod, mini-fabrika, atelye, bərbərxana, kafe, yeməkxana, eləcə də ictimai məhsullar istehsalına və əhaliyə xidmət göstərilməsinə yönəli müəssisələr yaratsınlar.

    1988-ci ildə Moskvada keçirilən Ümumittifaq Pedoqoji Qurultayında tədris-istehsalat birliklərinin yaradılması və iş təcrübələri SSRİ-nin başqa regionlarında da yayılması qərara alınaraq  SSRİ  Dövlət Xalq Təhsili Komitəsi tərəfindən həyata keçirilməyə başlanmışdır. 24 fevral 1989-cu il tarixində SSRİ  Dövlət Xalq Təhsili Komitəsi Azərbaycan hökumətinə aşağıdakı məzmunda məktub göndərmişdir: “Hazırda SSRİ  Dövlət Təhsili Komitəsi texniki-peşə məktəblərinin ərazi tədris-istehsalat birliklərinin inkişaf etdirilməsi və təcrübəsinin yayılması üçün tədbirlər görür. Bu məsələ ilə bağlı Dövlət Komitəsinin əmri hazırlanır. Bakı  tədris-istehsalat birliyi (TİB) 1985-ci ildə yaradılıb və artıq peşə məktəblərinin təsərrüfat islahatları şəraitində, praktik fəaliyyətinin müasir əsaslarla təşkili sahəsində müəyyən təcrübə qazanmışdır. Azərbaycan  SSR  texniki-peşə məktəblərinin idarəetmə strukturunun təkmilləşdirilməsi məsələsinə baxılarkən “SSRİ Dövlət Peşə təhsili Komitəsinin himayəsi altında eksperiment aparan Bakı Tədris-istehsalat Birliyinin müstəqil statusunun saxlanması barədə təkliflərimizi nəzərə almağınızı xahiş edirik” Bu müraciət onunla səciyyələnirdi ki, o vaxt bazar iqtisadiyyatı münasibətlərinin yarandığı bir vaxtda peşə məktəblərini daha səmərəli idarə etməyin yollarının axtarılmasında Bakı ilk aparıcı zonalardan biri kimi seçilmişdir.

    Azərbaycan hökuməti qeyd olunan birliyin iş təcrubəsini respublikanın texniki pesə təhsili sistemində yaymaq məqsədilə 28 iyun 1989-cu il tarixdə sərəncam verərək Təhsil Nazirliyinin tərkibində texniki peşə təhsili Eksperimental Tədris-itehsalat Birliyini yaratdı. Bu, fəhlə kadrları hazırlayan sistemin fəaliyyətini  mərhələli səkildə sosialist iqtisadiyatından bazar iqtisadiyyatına rahatcaıina yönəldilməsi üçün real imkanların olması ilə şərtləndirilirdi.

    Lakin qeyd olunan birliyin yaradılmasından sonra Təhsil Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərən texniki peşə təhsili idarəsi - sahənin bütün fəaliyyətini qavramaq qabliyyəti olmayan az saylı məmurlardan ibarət struktur ləv edilmədi. Beləliklə, Nazirliyin tərkibində texniki peşə məktəblərini idarə edən iki fərqli struktur fəaliyyət göstərməyə başladı. Bununla da Nazirlik iki əks qütblü strukturu – ictimai-dövlət və inzibati-amirlik strukrurlarını qarşı-qarşıya qoyaraq peşə məktəblərinin idarə olunmasında xaos yaratdı və özünün daha yaxşı başa düşdüyü axırıncıya üstünlik verərək, başa düşmədikləri strukturu – tədris-istehsalat birliyini nazirliyinin tərkibindən sıxışdırmağa başladılar və 1993-cü ilin mayında onu ləğv etdilər ki, bu da respublika texniki peşə məktəblərinin iflasının başlanğıcını qoydu.

    Azərbaycanda texniki peşə məktəblərinin taleyini 5-6 məmurdan ibarət təmtəraqlı səslənən texniki peşə təhsili şöbəsi həll edir. Bu inzibati-amirlik idarəetmə strukru qeyri-qənaətbəx hesab edilir, çünki bazar iqtisadiyyatı şəraitində yalnız demokratik əsaslara söykənən və iqtisadi maraqlar prinsipi ilə fəaliyyət göstərən ictimai-dövlət idarəetmə strukturu texniki peşə məktəblərinin fəaliyyətini müvəffəqiyyətlə həyata keçirməyə qadirdir. Belə bir strukturun yaradılması daha avvəl, 15 iyun 1999-cu ildə ölkə prezidentinin qərarı ilə təstiq olunmuş “Azərbaycan respublikasının təhsil sistemində islahatların aparılması proqramında” nəzərdə tutulmuşdur. Lakin Təhsil Nazirliyinin rəhbərliyi bunu yaratmağa qadir deyil.

    Həyat göstərdi ki, texniki peşə məktəblərini idarə edən bugünkü struktur texniki peşə təhsili sisteminin hərtərəfli fəaliyyətini əhatə edə bilmir. Bu struktur ilk olaraq fəhlə kadrları hazırlamaq üçün yaradılan peşə məktəblərində əsasən şagirdlərin ümumtəhsil hazırlığına üstunlük verir. Onların hamısına “nüfuzlu” lisey statusu verərək qondarma peşətəmayüllü zəif ümumtəhsil məktəbləri səviyyəsinə salınmışlar və lisenziyasız fəaliyyət göstərirlər. Lisenziya almaq üçün həm əmək bazarının tələb etdiyi səviyyədə ixtisaslı fəhlə kadrlarının hazırlanmasında konkret göstəricilərə, həm də şagirdlərin ümumi orta təhsili hazırlığını həyata keçirmək üçün güclü maddi-texniki bazaya malik olmaq tələb olunur.

    Faktlara müraciət edək. 2009-cu ildə peşə liseylərinin 4057 məzunundan ancaq 163 nəfəri (4%) test vasitəsilə tam orta təhsil proqrqmını mənimsədiklərini təstiq edə bilmişlər. Narazı valideynlərin tələbi ilə məzunları təkrar testdən keçirməklə bu rəqəmi 39,9%-ə “çatdırdılar”. Bu rəqəm 2010-cu ildə 35,8%-ə, 2011-ci ildə isə 10%-ə qədər aşağı düşmüşdür.

   “Təhsil haqında” yeni qanunda nəzərdə tutulur ki, Azərbaycanda doqquz sinif təhsili (ünumi orta təhsil) icbaridir. Yəni gənclər əvvəllərdə olduğu kimi əsas təhsil yenə də dövlət vəsaiti hesabına alacaqlar. 9-cu sinif məzunu yeni şəraitdə dövlət hesabına tam orta təhsil almaq üçün, əsas təhsil proqramını müvəffəqiyyətlə mənimsədiyini test imtahanı vasitəsilə təstiqləməlidir. Təcrübə göstərir ki, peşə liseylərini komplektləşdirən şagird kontingentinin - 9-cu sinif məzunlarının əksəriyyəti aldıqları əsas təhsili müvəffəqiyyətlə mənimsədiklərini təstiqləyə bilmirlər. Ona görə də onlar, peşə liseylərində yeni qanuna uyğun olaraq ancaq öz hesablarına tam orta təhsil ala bilərlər. Lakin liseylər özlərinin şagird kontingentlərini test etmədən və onların aldıqları təhsilin səviyyəsini nəzərə almadan komplektləşdirməkdə, Təhsil Nazirliyi isə dövlət xəzinəsindən qanunsuz olaraq vəsait almaqda və bacarıqsız fəhlə kontingenti - potensial işsizlər ordusu yaratmaqda davam edir.

    Bakı şəhərində müvəffəqyyyətlə fəaliyyət göstərən peşə məktəbləri və təsərrüfat hesablı texpeşə müəssisələrinin korporativ birliyini ləğv etməklə peşə təhsili prosesinin təşkil edilməsində birgə fəliyyətə də son qoyuldu. İstehsalat təlimi prosesi anormal formaya salındı. Çühki peşə məktəblərinin əksəriyyətində şagirdlər ictimai-faydalı əməyə cəlb edilmədiyinə görə fəhlə peşələrinə yiyələnə bilmirlər.

    Böhranın yaranmasına Nazirlik tərəfindən təyin edilmuş fəhlə kadrları hazırlamaq işi ilə kifayət qədər tanışlığı olmayan bir çox texniki peşə məktəblərinin rəhbərləri də öz töhvələrini vermişlər. Onlar tədris prosesini, birinci növbədə istehsalat təlimi prosesini necə təşkil etməyi bilmədiklərindən onların gəlişinə qədər ixtisaslaşdırılmış peşə məktəblərini çoxprofilli peşə məktəblərinə “çevirərək”, peşə məktəblərini uzun illər ərzində hazırlanan bir sıra əsas peşələr üzrə komplektləşdirməyi dayandırmışlar.

    Bakının əksər texniki peşə məktəblərində əsasən aşpazlar, kulinarlar, ofisiantlar, barmenlər, avtimobil sürücüləri, avtoçilingərlər, avto-dəmirçilər, avtoelektriklər, kompüter üzrə operatorlar, operator-mühasiblər, parikmaxerlər və s. peşələr üzrə hazırlayırlar.

    lazımi maddi-texniki bazanın olmaması səbəbindən onların peşə hazırlıqları səviyyəsindən danışmağa dəyməz. Məzunlar müasir əmək bazarında tələb olunmurlar. Eyni zamanda paytaxtda, respublikanln ən iri sənaye mərkəzində iqtisadiyyatın sənaye sahəsi üşün fəhlə kadrlarının hazırlanması dayandırılmışdır.

    Hamı bu faktı qəbul etməlidir ki, texniki peşə təhsili ocaqları Təhsil Nazirliyinin tərkibində nə ixtisaslı fəhlə kadrları hazırlamaq, nə də şagirdlərə tam orta təhsil verə bilmək bacarığında deyil və o bizim ölkədə de-yure var, de-fakto əmək bazarının tələb etdiyi səviyyədə fəhlə kadrları hazırlayan sistem kimi fəaliyyət göstərmir. Sahəni yalnız Təhsil Nazirliyinin tərkibindən çıxarıb müstəqilliyini bərpa etməklə iflasdan xilas etmək mümkündür. 

    Yadımıza salaq ki, texniki peşə məktəbləri - tədris-istehsalat ocaqları bazar iqtisadiyyatı şəraitində yalnız tədris-istehsalat sahəsi kimi fəaliyyət göstərən ixtisaslı fəhlə kadrları hazırlayan sistemin bir bəndi olaraq müvəffəqiyyətlə fəaliyyət göstərə bilər.

    Tədris-istehsalat sahəsinin bu cür modeli - peşə məktəbləri və təsərrüfat hesablı texpeşə müəsisələrinin korporativ birliyi - texniki peşə təhsili Bakı tədris-istehsalat birliyi paytaxtda müvəffəqiyyətlə fəaliyyət göstərirdi. Məhs texniki peşə məktəblərini idarə edən, iqtisadi maraqlar və demokratik əsaslarla fəaliyyət göstərən bu ictimai-dövlət idarəetmə strukturunun əsasında Respublika texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyi yaradılmışdır.

    Dövri KİV-də nəşr olunan 20-dən çox məqalələrdə Nazirlər Kabinetinin diqqətinə çatdırılır  ki, texniki peşə təhsili sistemində özünün yaratdığı tədris-istehsalat birliyinin Təhsil Nazirliyi tərəfindən ləğv edilməsinin hüquqi cəhətdən qanuniliyi araşdırilsın və o müstəqil Dövlət Tədris-istehsalat Birliyi (Korparasiyası) şəklində bərpa edilsin.

    Bu cür strukturun layihəsi Bakı şəhəri texniki peşə təhsili mütəxəssislərinin təşəbbüs qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Təklif olunan strukturun - Dövlət Texniki Peşə Təhsili Tədris-istehsalat Birliyinin (Korparasiyasının)  tərkibində həm də pegional, o cümlədən Bakı tədris-istehsalat birlikləri də nəzərdə tutulur. Göstərilən tədris-istehsalat birlikləri regionun sosial-iqtisadi şəraitlərin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qurulmalıdır. Lakin onların strukturlarının əsası təkmilləşdirilməlidir, keçmiş texniki peşə təhsili Bakı tədris-istehsalat birliyinin variantı. 

 

                                           Baki texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyi

    Ötən əsrin 80-ci illərində iqtisadi islahatarın başlanması texniki peşə məktəblərinin köhnə qaydada işlməsinin mümkünsüzüyü haqda bir siqnal oldu. Və bu zaman Bakı texniki peşə təhsili sistemində təsərrüfat hesablı fəaliyyət prinsiplərinin tətbiqi məsələsi dayandı. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi təsərrüfat hesablı texpeşə müəssisələri – tədris prosesini birlikdə təşkil etmək üçün peşə məktəblərinin partnyorları yaradılmağa başlandı. Onlar arasında qarşılıqlı münasibətlər sistemini təkmilləşdirmək məqsədilə 1985-ci ildə Bakı şəhərinin texniki-peşə məktəblərinin səlahiyyətli nümayəndələrinin yığıncağinda yuxarıda göstərilən müəssisələri peşə məktəbləri ilə korporativ cəmiyyətdə birləşdirən Tədris-istehsalat birliyi yaradıldı. Onun strukturunda ilk dəfə olaraq sahələrarası tədris-istehsalat firmaları, şagirdlər tərəfindən istehsal olunan məhsulların texniki sənədlərinin işlənib hazırlanması mərkəzi, istehsal edilmiş məhsulların satış obyektləri, metodik təlim mərkəzi və bu kimi başqa bəndlər daxil edilmişdir.

 

Bakı texniki peşə məktəbləri  və təsərrüfat hesablı texpeşə bölmələrinin birgə fəaliyyəti sxemi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


    Texniki sənədləri işləyib hazırlayan mərkəz peşə məktəblərinin sifarişi əsasında təlim emalatxanalarında şagirdlər tərəfindən hazırlanan məhsulların bütün texniki sənədlərini, məmulatların yığılması və hazırlanması üçün lazın olan qurğuların və ləvazimatların çertyojlarını, eləcə də eyni vaxtda tədris-istehsalat işlərinin siyahısının texnoloji xəritələini hazırlayır və sınaq nümunələrinin hazırlanmasında müəllif nəzarətini həyata keçirirdi.

    Tədris-metodik mərkəzi peşə məktəblərinin mühəndis-pedaqoji işçiləri üçün keçirilən metodik bölmələrə rəhbərlik edir, onlara tədris-istehsalat işlərinin siyahısının tərtib edilmək üçün metodiki və əyani vəsaitlər hazırlanmasında köməklik göstərirdi.

    Texpeşənin məhsul satışı və məişət xidməti obyektlərinə “Gənc fəhlə” mağasa-salonu filialları ilə, “Cırtdan” uşaq paltarları evi, “Məşəl” kafesi və başqaları daxil idilər. Burada məhsulların satışı ilə yanaşı həm də hazırlanan məhsullara təlabat öyrənilirdi.

 

 

Bakı texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyinin strukturu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 Hər birinin təsisçiləri tədris-istehsalat birliyi və texniki peşə məktəbləri olan sahələrarası tədris-istehsalat firmaları təlim emalatxanalarını istehsalat sifarişləri ilə təmin edirdilər.

 

 

 

“Texpeşəmaş” sahələrarası tədris-istehsalat firmasının təsisçiləri

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


    Belə bir model imkan yaradırdı ki, tədris-istehsalat birliyi peşə məktəblərində şagirdlərin istehsalat təlimi prosesinə və emalatxanaları tədris-istehsalat işlərinin siyahısına uyğun sifarişlərlə təmin olunmasına nəzarət edə bilsin.

 

Tikinti peşə məktəbləri ilə “Texpeşə-tikinti” sahələrarası tədris-istehsalat firmasının birgə fəaliyyəti sxemi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Maşınqayırma texniki peşə məktəblərində şagirdlərin istehsalat təlimi prosesinin təşkil edilməsi sxemi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

   Hüquqi şəxs statusuna, möhür və bankda öz hesablarına malik olan bu müəssisələr şagirdlərin istehsalat fəaliyyətlərinin  maliyyələşdirilməsinin bir hissəsini öz üzərlərinə götürürdülər.

    Misal üçün kulinar-satış peşə məktəbində şagirdlərin istehsalat təlimi prosesi istər məktəbin təlim emalatxanasında, istərsə də texpeşənin yaratdığı “Məşəl” kafesində, “Gənc gəhlə” maqazin-salonunun nəzdindəki kafedə, peşə məktəblərinin yeməkxanalarında və başqa obyektlərdə özünümaliyyə prinsipi əsasında aparılırdı. Bu təsərrüfat hesablı obyektlərdə şagirdlər kulinariya və konditer məmulatları hazırlayırdılar və onların satışından əldə olunan vəsaitə isə lazımi miqdarda ərzaq alınırdı. Bu isə öz növbəsində istehsalat təlimi proqramında nəzərdə tutulan müxtəlif çeşidli xörəklər, məmulatlar hazırlamağa imkan yaradırdı.

    

 

 

 

 

 

 

 

 

Kulinar-satış texniki peşə məktəbində şagirdlərin istehsalat təlimi prosesinin təşkili sxemi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


    Respublika hökumətinin 18 oktyabr 1988-ci ildə qəbul etdiyi qərarda nəzərdə tutulurdu ki, şagirdlər tədris mebellərinin, inventarların, məktəbli forması və uşaq paltarlarının istehsalını, qənnadı məmulatlarının bişirilməsini artırsınlar və peşə məktəblərinin obyektləri əhaliyə pullu xidmət şəbəkəsini genişləndirsinlər.

    Tədris-istehsalat emalatxanalarının bazasında peşə məktəblərinin kollektivlərinin təsis etdikləri tədris-istehsalat firmaları, təsərrüfat hesablı emalatxanalar, müəssısələrin filialları fəaliyyət göstərməyə başladılar. Onların tədris-istehsalat bazaları peşə məktəbinin peşə yönümünə uyğun faktiki olaraq mini-fabrika, mini-zavod, mini-geyim evi və s. kimi fəaliyyət göstərirdilər. Bütün bunlar mürəkkəb peşələr üzrə geniş profilli fəhlə kadrlarının hazırlanmasına imkan yaradırdı. Buna əyani misal olaraq 82 saylı Bakı texniki peşə məktəbinin tikiş mini fabrikini göstərmək olar. Burada peşə məktəbinin kollektivinin səyi ilə tikiş müəssisəsinin filialı, təsərrüfat hesablı emalatxana, şagird koperativi, uşaq paltarlarının fərdi tikiş atelyesi, peşə məktəblərinin sifarişi üzrə sex yaradılmışdır. Şagirdlərin öyrədilməsi mərhələli şəkildə onların fəhlə ixtisaslarını mənimsəmələrinə uyğun həyata keçirilirdi. Onlar birinci mərhələdə tikiş təlimi emalatxanasında peşə məktəblərinin sifarişlərini yerinə yetirməklə yataqxanalar üçün yataq dəstləri, mələfələr, dəsmallar, fəhlə paltarları və nisbətən sadə məhsullar hazırlamaqla ilkin vərdişlərə yiyələnirdilər. Sonra nisbətən mürəkkəb məhsullar hazırlanan təsərrüfat hesablı emalatxanalarda, daha sonra isə müəssisələrin sifarişi ilə məhsul hazırlamaq üçün tikiş müəssisəsinin filial-emalatxanasında işləyirdilər. Dərzi şagirdlər isə nəhayət peşə məktəbinin nəzdindəki atelyedə və “Cırtdan”  texpeşə uşaq paltarları evində öyrənirdilər. Bir sıra şagirdlər isə dərsdən xaruc vaxtlatda şagird koperativində öz ixtisaslarını təkmilləşdirirdilər.

 

           Tikiş texniki peşə məktəbinin mini-fabrikində şagirdlərin istehsalat təlimi prosesinin təşkili sxemi

 

    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Bakıda texniki peşə məktəbləri ilə müəssisələrin qarşılıqlı-faydlı iqtisadi əsaslara söyknən birgə əməkdaşlığının keyfiyyətcə yeni modeli tətbiq edilmişdir. Buna nazirlikləri, təsisatları və müəssisələri texniki peşə məktəblərinin istehsalat təlimi emalatxanalarının bazasında  sex, zavod və fabriklərin filiallarını yaradataq, lazımi avadanlıqlarla, materiallarla, xammalla təhciz etmək və məhsul hazırlamaq üçün peşə məktəblərinə müntəzəm olaraq sifarişlər vermələrini öhtəsinə qoyan respublika Hökumətinin qəbul etdiyi yuxarıda göstərilən qərarı da imkan yaradırdı. Bu, birinci növbədə müəssisələrin istehsalat sifarişlərinin hazırlanmasından əldə olunan gəlirlərin hesabına peşə məktəblərinin istehsalat fəaliyyətlərinin hiss olunacaq səviyyədə genişlənməsinə imkan yaratdı. Bu sifarişləri peşə məktəblərinin təlim emalatxanalarında, öz sifarişlərini isə onların obyektlərində yerləşdirməklə bu müəssisələr şagirdlərin istesalat təlimi prosesini təsərrüfat hesabı prinsipləri əsasında birgə təşkil edilməsinə cəlb olunurdular. Özü də bu prosesi tışkil etmək üçün sərf olunan vəsaitin yarıdan çox hissəsi müəssisələrin payına düşürdü.

 

Özünümaliyyə əsasında texniki peşə məktəbləri və təsərrüfat hesablı bölmələrinin şagirdlərin istehsalat təliminin birgə təşkili sxemi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


    Şəxsi sektor yeni dövrlərdə böyük rol oynamağa başladı. Lakin əsasən ilk vaxtlarda yaranmış kiçik və orta biznes strukturları texniki peşə məktəblri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurarkən peşə məktəblərində  fəhlə kadrlarının hazırlanması prosesinin maliyyələşdirilməsinin hamısını yox, yalnız bir hissəsini öz üzərlərinə götürə bildilər. Ona görə də keçmiş illərdən fərqli olaraq texniki peşə təhsili sistemi məcburdur ki, fahlə kadrlarının hazırlanması prosesinin tamamilə sistemin özünün hüdudları daxilində həyata keçirsin. 80-ci illərin sonlarında Bakı şəhəri texniki peşə məktəbləri özlərinin gücli maddi-texniki bazalarını yaradıb, baza müəssisələrinin də rolunu öz üzərinə götürərək, şagirdlərin peşə hazırlığı prosesinin tamamilə sistemin özündəcə hıyata keçirilməsini təmin etdi. Texniki peşə məktəbləri tədris-istehsalat ocaqları kimi fəaliyyət göstərməyə başladllar. Bütün bunlar imkan yaradırdı ki, şagirdlərin istehsalat təlimi prosesi zamanı istehsal etdikləri məhsulun həcmi onların tədris-istehsal proqramını tam mənimsəyə biləcəkləri  səviyyəyə çatdırılsln, tədricən dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitdən imtina etməklə şagirdlərin peşə hazırlığı prosesi özünümaliyyəyə keçsin.

    Həmin dövrlərdə Bakı texniki-peşə məktəblərinin şagirdlərinin tədris emalatxanalarında hazırladıqları məhsulların həcmi hər bir şagirdə görə SSRİ texniki peşə təsili sisteminin orta göstəricilərindən 4 dəfə artıq olmuşdur. İstehsal olunan məhsulların satışından əldə olunan gəlir şagirdlərin əmək haqlarına, mühəndis-pedogoji işçilərin əmək haqlarına əlavə və başqa məqsədlərə sərf edilirdi. Məxaricin ən mühüm bəndi texniki peşə məktəblərinin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirulməsi idi. Şagirdlər istehsalat təlimi ustalarının rəhbərliyi altında fənn kabinetləri, emalatxanalar, yataqxanalar, yeməkxanalar və başqa obyektləri yaradır, yenidən qurur və təmir edirdilər. Bakı texniki peşə məktəbləri üçün alınan avadanlıqların dəyərinin 40%-i şagirdlərin istehsalat fəaliyyətindən qaznılan gəlirlərin hesabına ödənilirdi. İstehsalat təlimi prosesi zamanı şagirdlərin böyük həcmdə məhsul istehsal etməklə əldə tdikləri gəlirlər istehsalat təlimi ustalarının əmək haqlarına onların rəhbərlik etdikləri qrupun qazancından faiz şəkilində yüksək əlavələr etməyə imkan verirdi. Bütün bunlar şərait yaradırdı ki, onlar müəyyən  olunmuş maaşdan 2-3 dəfə artıq qazansınlar. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində təcrübəli mühəndis pedaqoji işçiləri keyfiyyətli fəaliyyətlərinə görə texniki peşə məktəblərinə bağlayan, sınaqdan çıxmış, yeganə stimullaşdırıcı amil budur.

    Demokratik əsaslarla fəaliyyət göstərən bu sür strukturun mövcudliğu zamanında Bakı şəhəri exniki peşə təhsilinin əsas problemləri üzrə qərarları texniki peşə məktəblərinin və təsərrüfat hesablı texpeşə müəssisələrinin səlahiyyətli nümayəndələrinin iclası qəbul edirdi. Bu özünəməxsus “parlament” texniki peşə təhsilinin inkişafı üzrə əsas istiqamətləri müəyyən edir, tədris-istehsalat birliyinin mərkəzi şurasını seçir, texniki peşə məktəblərinin inkişafı üzrə məsələləri öyrənərək təkliflər hazırlayıb mərkəzi şuranın iclasında müzakirə edilməsi üçün təqdim edən  komissiya təşkil edirdi.

 

 

Bakı texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyinin “parlamentinin” strukturu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


   “Parlament” bağlanməş müqavilələr əsasında şagirdlərin istehsalat fəaliyyətindən gələn gəlirlər hesabına onun fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsini müəyyən etməklə tədris-istehsalat birliyinin aparatı ilə texniki peşə məktəbləri arasında yni qarşılıqlı münasibətlər yaratdı. Başqa bir gəlir mənbəyi də müəyyən olunmuşdur – müəssisələrin pul vəsaitlərindən həmin müəssisələr üçün fəhlə kadrları hazırlanmasına görə köçürmələr. Bu, onların rəhbərlərinə, qüvvədə olan qanunverisiliyə uyğun olaraq müəssisə və təşkilarlarla, verilmiş halda birliyin aparatının mütəxəssisləri ilə “texniki peşə məktəbləri haqqında” əsasnamənin imkan verdiyi kimi müqaviləli münasibətlərə keçməklə həyata keçirilirdi.

    Beləliklə, Bakı texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyinin fəaliyyəti: təlim-tətbiyə və istehsal-təsərrüfat funksiyalarlnln üzvi birləşməsi, texniki peşə məktəblərinin fəaliyyətində öz xərcini ödəmə elementlərinin gücləndirilməsi, ardıcıl surətdə təsərrüfat hesabına doğru hərəkət, iqtisadi həvəsləndirici fondların formalaşdırılması hesabına sistemin ümumi problemlərinin (istehsalat fəaliyyətində birgə infrastruktutur bölmələrin, koperasiyaların yaradılması, işçilərin iqtisadi maraqlarının artırılması)  həllində daha geniş imkanlar üzərində həyata keçirilirdi.

 

Baki texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyinin yaradılması üzrə tövsiyyə.

    Buna keçmiş Baki texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyinin nəzdində fəaliyyət göstərmiş özünün möhürü, bankda hesablama hesabı və hüquqi şəxs ststusu olan texpeşə müəssisələrinin yaradılması və  onları tədris-istehsalat prosesini, birinci növbədə təlim prosesini lazımi sıviyyədə təşkil etmək üçün texniki peşə məktəbləri ilə korporativ cəmiyyətdə birləşdirilməsi ilə başlamaq lazımdır. Eləcə də, bu imkan verər ki, həm texniki peşə məktəbləri həm də müəssisələr yüksək gəlir əldə etsin və texniki peşə məktəblərini idarə edən aparatın fəaliyyəti gəlirləri olan texpeşə bölmələri ilə (texniki peşə məktəbləri, təsərrüfat hesablı müəssisələr) bağlanmış müqavilələr əsasında görülmüş işlərdən əldə olunmuş vəsaitlər sayəsində təsərrüfat hesabına keçsin. Bu, aparata imkan verər ki, sahənin fəaliyyətini hərtərəfli əhatə etmək üçün öz tərkibini lzımi müqdarda komplektləşdirə bisin.

    SSRİ texniki peşə təhsili sistemi özünün çeşidli: tökmə, dəmirçi, mebel və s. istehsalına malik sənaye müəssisələri var idi. Bu müəssisələr texniki peşə məktəblərinə dəzgah istehsalı üçün tökmə, alətlər düzəltmək üçün qablaşdırıcılar, sonrakı emaldan keçirərək  hazır məhsul səviyyəsinə çatdırılmaq üçün xammal göndərirdilər. Metallokonstruksiya mini-zavodunu, ağac emalı və tikiş mini-fabrikini, başqa texpeşə müəssisələrini onların filialları ilə peşə məktəblərinin təlim emalatxanalarının bazasında yaratmaq nəinki istehsal olunacaq malların çeşidini və miqdarını artırar, eləcə də şagitdlərin peşə hazırlığını həm peşə məktəblərinin özündə, həm də yuxarıda göstərilən istehsalat obyektlərində artırmağa imkan yaradar.

   Bu modelin tətbiqi prosesi texniki peşə məktəblərini idarə edən demokratik əsaslara, iqtisadi maraqlara və təsərrüfat hesablı prinsiplərə söykənən ictimai-dövlət strukturu dovlət büdcəsinin sərf olunmasını istisna edir, çünki özünümaliyyə prinsipi tətbiq olunur.

Bakı texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliyinin strukturu (tövsiyyə variant)

           

Maşınqayırma texniki peşə məktəbinin şagirdlərinin istehsalat təlimi prosesinin təşkili sxemi (tövsiyyə variant)

 

 

Dəmirkəsən (torna,cilalayıcı və s.) dəzgahların təlim emalatxahası. Metalkontruksiya texprşə zavodunun filialı. Şagirdlər zavodun sifarişlərini   hazırlayırlar.

 

 

Metalkontruksiya

texprşə zavodu

 

Məmulat hazırlamaq üçün texpeşə məktıblərini sifarişlə təmin edir, zavodun bazasında şagirdlərin ictehsalat təcrübəsini təşkil edir.

 

“Texpeşəmaş” sahələrarası tədris-istehsalat firması. Şagirdlərin məmulat hazırlamaları üçün peşə məktəblərinin emalatxanalarını sifarişlə təmin edir

 
                                                                 

                                                                                                       Maşınqayırma texnili peşə

                                                                                                     məktəbinin tədris-istehsalat

                                                                                                               emalatxanaları

 

Eliktrik-qazqaynağı  təlim emalatxahası. Şagirdlər  “Texpeşəmaş” sahələrarası tədris-istehsalat firmasının, “Metalkontruksiya” texprşə zavodunun və “Metallist” firmasının sifarişləri ilə məmulatlar  hazırlayırlarlar.

sifarişi ilə 

 
 

 


                                                                                                                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


                                                        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Tikiş texniki peşə məktəbinin şagirdlərinin istehsalat təlimi prosesinin təşkili sxemi (tövsiyyə variant)

 

 

2¹-li Tikiş təlim emalatxanası. Texpeşə tikiş fabrikinin filialı. Şagirdlər fabrikin sifarişlərini yerinə yetirirlər.

 

2¹-li Tikiş təlim emalatxanası. Şagirdlər “Texpeşəgeyim” sahələrarası tədris-istehsalat firmasının sifarişi ilə məmulatlar tikirlər.

 

Uşaq geyimlərinin tikişi atelyesi

 

Texniki sənədlərin hazırlıq mərkəzi

 

 

Şafirdlərin hazırladıqları məmulatların satışı üçün  mağaza salonu

 

 
                                                              

Texpeşə tikiş fabriki.Tikiş məmulatlatını tikmək üçün texpeşə məktıblərini sifarişlə təmin edir, öz bazasında şagirdlərin ictehsalat təcrübəsini təşkil edir.

 

 
                                                                                               Texniki peşə məktəblərinin

                                                                                                           tədris-istehsalat strukturu

 

 


                                                                                                                                                                      

 

3¹-li Tikiş təlim emalatxanası. Şagirdlər  Məktəbin “Dərzi” tədris-istehsalat firmasının və texpeşə Geyim evinin sifarişləri ilə məmulatlar tikirlər

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Tikinti-quraşdırma texniki peşə məktəbinin şagirdlərinin istehsalat təlimi prosesinin təşkili sxemi (tövsiyyə variant)

 

 

Tədris-istehsalat birliyinin texnikiistehsalat şöbəsi

 

 

Eliktrik-qazqaynağı  təlim emalatxahası. Şagirdlər  peşə məktəbinin kollektivinin təsis etdiyi “Tikinti-quraşdırma” firmasının sifarişi ilə məmulatlar hazırlayırlar.

 

Texpeşə mebel fabriki.

 

Mebel hazırlamaq üçün 

texpeşə məktıblərini sifarişlə təmin edir, fabrikin bazasında şagirdlərin ictehsalat təcrübəsini təşkil edir.

 

 

 

“Texpeşəmebel” sahələrarası tədris-istehsalat firması. Texniki peşə məktəbini Bakı şəhərinin tədris ocaqlqrına mebel hazırlamaq üçün sişarişlə təmin edir

 

Peşə məktəbinin “tikintitexnikiquraşdırma”  firmasının tədris emalatxanası. Şagirdlər  əhalinin sifarişi ilə xalq istehlakı malları hazırlayırlar.

 
                                                               

                                                                                                               Texniki peşə məktəblərinin

Sahələrarası “Texpeşətikinti-quraşdırma” firması. Şagirdləri Bakı şəhərinin tədris ocaqlqrında təmir işlərini icra etmək üçün sifarişlə təmin edir.

 
                                                                                                                tədris-istehsalat strukturu

Suvaqçı-rəngsaz təlim emalatxanası. Şagirdlər  sahələrarası “Texpeşətikinti-quraşdırma” firmasının sifarişi ilə təmir işləri icra edirlər.

 
 

 


                                                                                                                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Bu gün təlim emalatxanalarını istehsalat sifarişləri ilə lazımi həcmdə təmin etmək üçün bütün şərait vardır. Bu ilk növbədə təhsil müəssisələrinin maddi-texniki bazalarını təchiz etmək üşün məhsul hazırlanmasına dövlət sifarişidir. Sonra müəssisələrlə əməkdaşlıq əlaqələri yaradaraq onların sifarişləri ilə  məsul hazırlanması, xalq istehlakı mallarının şagirdlər tərəfindən istehsalının təşkili və əhaliyə pullu xidmətlərin göstərilməsidir. Bütün bunlar imkan yaradır ki, peşə məktəbləri şagirdlərinin istehsalat təlimi prosesi bütünlüklə özünümaliyyə və təsərrüfat hesabı prinsipləri üzərində qurulsun.

   Şagirdlərin istehsalat təlimi prosesinin bu cür təşkil edilməsi tədris proqranını tam mənimsəməsinə şərait yaratması ilə bərabər, bütün təlim vaxtı ərzində əmək haqqı qazanmaqlarına da imkan verər. Mühüm əhəmiyyətə malik, həvəs oyadıcı bu amil fəhlə kadrlarının, birinci növbədə işsizlərin əmək bazarının təlabatına uyğun fəhlə peşələrini öyrənmlərinə, ixtisaslarının artırılmasına və ya yeni ixtisaslara yiyələnmələrinə səbəb olur. Şagirdlərin istehsalat təlimi posesində qazandıqları məbləğindən asılı olaraq istehsalat təlimi ustalarının əmək haqlarına əlavələrin də heç bir zərəri olmaz.

    Dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitə gəlincə isə, onu kredit formasında ayırmaq daha məqsədə uyğun olardı. Maliyyənin bu cür formalaşdırılması təlim emalatxanalarında şagirdləri lazımi həcmdə işlə təmin etmək üçün peşə məktəblərinin kollektivlərini səfərbər edər. Ayrılmış kreditləri qaytarmağın vacib olması onların göyə sovrulmasının qarşısını alacaq. Üstəgəl, bu həm də peşə məktəblərinin rəhbərlərinin fəhlə kadrlarının hazırlanması prosesini təşkil etmək bacarıqlarını yoxlamaq üçün özünə məxsus sınaq olardı.

      Bakı şəhərinin infrastrukturasının inkişafının indiki dövründdə məhs bu cür idarəetmə modeli əmək bazarının tələb etdiyi səviyyədə fəhlə kadrlarını hazlanmasında yeganə alternativsiz struktura kimi qiymətləndirilə bilər.

 

 

Bakı texniki peşə təhsili tədris-istehsalat Birliyi haqqında

Ə S A S N A M Ə

                   

I. ÜMUMİ MÜDDƏALAR

    I.1. Bakı ilk peşə-ixtisas təhsili tədris-istehsalat Birliyi (bundan sonra Birlik adlandırılır)  ... saylı 201.. tarixli sərəncamı ilə yaradılmışdır.

    I..2. Birliyə Bakı şəhəri ərazisində yerləşən texniki peşə məktəbləri və onlarla  korporativ cəmiyyətdə birləşmiş hüquqi şəxs statusuna, möhür və bankda öz hesablarına malik təsərrüfat hesablı texpeşə müəssisələri, həmçinin hüquqi statusuna malik olmayan digər istehsalat sahələri daxildir.

    I.3.  Birlik hüquqi şəxsdir və özünün müstəqil balansı, hesablama hesabı və valyuta hesabı, möhürü və digər rekvizitləri vardır.

    I.4. Birliyə daxil olan texniki peşə məktəbləri və digər müəssisə və təşkilatlar öz təsərrüfat müstəqilliyini və hüquqi şəxs kimi ixtiyarlarını saxlayır. Müstəqil olmayan qurumlar da birliyin tərkibinə daxil ola bilərlər.

    I.5. Birlik büdcədən maliyyələşdirmə və eləcə də inkişaf etdikcə tədricən öz xərcini ödəmə və təsərrüfat hesabı əsasında vahid tədris-tərbiyə və istehsalat-təsərrüfat kompleksi kimi fəaliyyət göstərir.

    I.6.  Birlik Azərbaycan Respublikasının konstitusiyasına və qanunçuluguna, mövcud Əsasnaməyə müvafiq fəaliyyət göstərir. Birliyin olduğu yer.........

                                                      

2. BİRLİYİN MƏQSƏD VƏ VƏZİFƏLƏRİ

Birliyin vəzifələri aşağıdakılardır:

    2.1. Texniki peşə sahəsində vahid dövlət siyasətini yeritmək, onun inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyən etmək, peşə təhsili konsepsiyasını işləmək, texniki peşə təhsili sistemini məthələ-mərhələ özünümaliyyələşdirməyə keçirmək.

    2.2.  Birliyin tərkibinə daxil olan texniki peşə təhsili tədris müəssisələrinin təşkilatlarının və digər bölmələrinin fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirir.

    2.3.   Respublika iqtisadiyyatının fəhlə kadrlarına olan tələbatını ödəmək.

    2.4. Texniki peşə məktəblərinin tədris-maddi özülünü yeniləşdirmək, onların tədris-istehsalat fəaliyyətini inkişaf etdirmək, təsərrüfat hesablı icarə, səhmdar, kiçik və müxtəlif tipli və təyinatlı (o cümlədən xarici firmalarla birlikdə) müəssisələrin yaradılması.

    2.5.  Bazar konyukturasının, Texniki peşə məktəblərinin istehsal etdiyi məmulatlarına tələb və təklifin öyrənilməsi, məktəblərarası , bölgə, beynəlxalq, sahələrarası istehsalat-texnoloji mübadilə və vasitəçilik, müxtəlif fondların və kommersiya fəaliyyətinin digər formalarının yaradılması.

    2.6.  Texniki peşə təhsili şagird və işçilərinin hüquqi, sosial müdafiəsinin geniş şəbəkəsi sisteminin yaradılması.

3. BİRLİYİN TƏRKİBİNƏ DAXİL OLAN TƏŞKİLATLAR

Birliyin tərkibinə daxil olan təşkilarlar aşağıdakı hüquülara  malikdir:

    3.1. Birliyin idarəetmə orqanlarından birinə - ümumi yəğıncağına birliyə daxil olan peşə məktəbləri və başqa təşkilatlar 15 işçidən 1 nümayəndə olmaq norması daxilində öz nümayəndələrini seçmək. 

    3.2.   Müqavilə münasibətləri  vasitəsilə Birliyin bütün imkanlarından istifadə etmək.

    3.3.  Birliyin ekspert-auditor, informatik, marketinq, Elmi-texniki, texnoloji və maliyyə köməyindən istifadə etmək.

    3.4.   Qarşılıqlı faydalılıq əsasında Birliyin təchizat-satış və digər strukturlarından istifadə etmək.

 

 

 

4.BİRLİYİN STRUKTURU VƏ İDARƏ OLUNMASI

    4.1. Birliyin idarəolunma strukturunun tərkibinə Birliyin rəisi, birliyə daxil olan təşkilatların səlahiyyətli nümayəndələrinin iclasının seçdyi mərkəzi Şura, təftiş komissiyası daxildir.

    4.2. Təşkilatın səlahiyyətli nümayəndələrinin iclasının səlahiyyətinə aiddir:

    4.2.1. Bakı şəhərində texniki peşə təhsili ilə əlaqədar bütün məsələlər üzrə müzakirələr aparmaq.

    4.2.2. Mərkəzi Şuranın və Təftiş komissiyasının seçilməsi, Birliyin müxtəlif istiqamətli işləri üzrə müvəqqəti ,yaxud daimi komissiyalarının yaradılması, onların səlahiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi.

    4.3.   Mərkəzi Şuranın səlahiyyətlərinə aiddir: ümumi yığıncağın seçdiyi komisiyalar öyrəndikləri Bakı texniki peşə təhsilindəki məsələləri ona təqdim edir, o isə sahənin tədris-istehsalat, sosial-mədəni və digər bütün məsələlər üzrə qəbul etdiyi qərarları təstiq üçün birliyin rəisinə təqdim edir.

    4.4.  Bakı “Texpeşə” tədris-istehsalat birliyinin rəisi yuxarı təşkilatın əmri  ilə təyin olunur.

Birliyin rəisi:

    4.4.1.  Birliyin fəaliyyətinə ümumi rəhbərliyi həyata keçirir, maliyyə sənədlərini imzalamağa ixtiyarı

 çatır və kreditlərin sərəncamçısıdır.

    4.4.2.  Birliyin üzərinə qoyulmuş vəzifələrin yerinə yetieilməsində fərdi məsuliyyət daşıyır.

    4.4.3. Öz səlahiyyətləri hüdudlarında Birliyin bütün strukturları tərəfindən yerinə yetirilməsi məcburi olan əmrlər, təlimatlar, sərəncamlar verir.

    4.4.4.  Birliyə daxil olan texniki peşə məktəblərinin (liseylərinin) tədris emalatxanaları bazasında yaradılmış texniki peşə  tədris müəssisələri təşkilatları rəhbərlərinin əmr və sərəncamlarının fəaliyyətini dayandırır.

    4.4.5. Yuxarı təşkilta texniki peşə təhsilinə tabe olan tədris müəssisələrinə, texniki peşə təhsili sistemindəki müəssisə və təşkilatların təşkili, yenidən qurulması və müəyyən olunmuş qaydada ləğv olunması üzrə təkliflər verir.

    4.4.6. Birliyin aparat işçilərini, texniki peşə məktəblərinin (liseylərinin)  direktorlarını və birliyə tabe olan müəssisələrin rəhbərlərini təyin edir və işdən azad edir.

    4.5.   Rəhbərlik edici orqanların işini təmin etmək üçün Birlikdə aparat yaradılır.

    4.5.1. Aparatın saxlanılması Birlik üzvlərinin (onlar üçün görülən işlərə görə) gəlirlərindən ayırmalar hesabına həyata keçirilir. Aparatın ştat işçilərinin işə götürülməsi kontrakt (müqavilə) formasında həyata keçirilir.

 5. BİRLİYİN HÜQUQİ VƏ ƏMLAK VƏZİYYƏTİ

    5.1.  Birliyin əmlakı əsas fondlardan, dövriyyə vəsaitlərindən, ehtiyyatlarından ibarətdir.

    5.2. Birliyin fəaliyyətini həyata keçirdən mülkiyyət: binalar, tikililər, avadanlıq, nəqliyyat vasitələri, müəssisələr. pul vəsaitləri və əsasnamənin məqsəd və vəzifələrinin həyata keçirilməsi üçün zəruri olan başqa əmlak mülkiyyət hüququ əsasında Birliyə məxsusdur.

    5.3.   Texniki peşə məktəblərin (liseylərin)  və müəssisələrin gəlirlərindən könüllü ayırmalar hesabına Birlik təkrar istehsalın genişləndirilməsi və işgüzarlıq əsasında sosial məsələlərin həlli üçün mərkəzləşdirilmiş fondlar yaradır. Ayırmaların məbləğ və mərkəzləşdirilmiş fondların normativləri və onlardan istifadə edilməsi qaydası Mərkəzi Şura tərəfindən müəyyən edilir.

 

6. TƏDRİSİN TƏŞKİLİ

    6.1.   Birlik:

    6.1.1. Texniki peşə məktəblərini (liseylərini)  tədris tematik plan və proqramla, dərsliklərlə, metodiki ədəbiyyatla, tədris-əyani vəsaitlərlə təmin edir.

    6.1.2. Texniki peşə məktəblərinin (liseylərinin) mühəndis-pedoqoji işçilərinin qabaqcıl təcrübəsini ümumiləşdirir və yayır, ixtisaslarının artırılması üzrə işi təşkil edir, tədris-təcrübə prosesinin bütün aspektləri üzrə köməklik edir.

 

7. FƏHLƏ KADRLARININ HAZIRLANMASI

   7.1. Texniki peşə liseylərinin, müəssisələrin əmək sosial məsələləri: məşğuliyyət xidməti üzrə yerli idarənin təklifinə əsasən (ixtisaslı fəhlələrin hazırlanmasını təmin edən tədris-maddi bazasının olması şərti ilə) Birlik texniki peşə məktəblərində (liseylərində) ixtisaslı fəhlələrin hazırlanmasının planlaşdırılmasına, onların müəssisələr arasında bölüşdürülmısinə kömək edir.

 

 

 

 

8.MADDİ-TEXNİKİ TƏCHİZAT VƏ SATIŞ

    8.1  Birlik:

    8.1.1.  Tədris müəssisələrin və digər təşkilatların maddi təchizat vasitələrinə olan tələbatı aşkar edilir, onların ödənilməsi mənbələrini axtarır.

    8.1.2. Müəyyən olunmuş qaydada artıq və istifadə edilməyən avadanlığı və digər ehtiyatları yenidən bölüşdürür, artıq maddi qiymətliləri mübadilə edir ( dəyişdirir) və ya satır .

    8.1.3.  Məmulatın satışına, məktəblərin emalatxanalarında istehsalın təşkilinə kömək edir.

 

 

9. MALİYYƏ VƏ KREDİT

    9.1.  Birlik:

    9.1.1.  Birliyə daxil olan tədris müəssisələrində, təşkilatlarında, məktəb və müəssisə, məktəb və idarələr arasında münasibətləri inkişaf etdirir.

    9.1.2.  Birliyin istehsalat-maliyyə fəaliyyətinin həcmini və hesabatını təstiq edir.

    9.2. Birliyin hesabına müqavilə üzrə texniki peşə məktəblərindən (liseylərindən), təşkilatlardan, həmçinin xarici firmalardan müəyyən olunmuş qaydada bank kreditləri köçürülür.

    9.3.  Birlik  mərkəzişura tərəfindən təstiq olunmuş əsasnaməyə müvafiq fondlar yaratmaq və onları xərcləmək hüququna malikdir.

Cari ildə istifadə olunmamış vəsaitlər Birliyin sərəncamında qalır, ləğv edilir və keçici qalıq kimi gələn ilin məxariclər smetasına daxil edilir.

    9.4.  Birliyin texniki peşə təhsilinin fəaliyyətinə vergi qoyulmayan tədris müəssisələrinin də birləşdiyini nəzərə alaraq birliyin gəlirləri də, həmçinin ona verilmiş müəssisə, təşkilatların pul vəsaitləri də vergidən azad edilir.

    9.5. Mərkəzi Şuranın büdcəsi üzrə pul vəsaitlərinin xərclənməsi Birliyin rəisi, yaxud onun müavinlərindən birinin sərəncamına əsasən həyata keçirilir.

    9.6.   Birlik məktəblərin (liseylərin) gəlirlərindən ayırmaları xüsusi hesabda yığır; bu gəlirlər paydarlıq əsasında istehsalat və sosial infrastruktura obyektlərinin yaradılmasına dair bağlanan sazişə müvafiq olaraq Birliyə verilir.

10. ƏMƏK VƏ ƏMƏK HAQQI

    10.1.  Birliyin strukturu, ştatları və idarə aparatının saxlanılmasına çəkilən xərclərin smetası şura tərəfindən hazırlanır və yuxarı təşkilat tərəfindən təstiq edilir. Birliyin aparat işçilərinə əmək haqqının miqdarı mövcud qanunvericiliyə və əmək şəraitinə uyğun müəyyən edilir.

    10.2. Birlik:

    10.2.1.  Əmək haqqı fondu ehtiyatını (fondun 2%-nə qədər) yaradır.

    10.2.2.  Müqavilə, podrat, kontrakt, tapşırıq, əmək sazişi və digər formalarına əsasən vətəndaşları işlərin yerinə ietirilməsinə cəlb edir.

    10.2.3.  Ştatdankənar cəlb olunmuş mütəxəssislərin tərkibini, onların əməyinin qaydası və miqdarını, göstəricilərini və mükafatlandırma müddətlərini müstəqil şəkildə müəyyən edir.

 

11. HESABLAMA VƏ HESABAT.

    11.1.  Müəyyən olunmuş müddətdə Birlik müvafiq hesabatları alır, aidiyyatı təşkilatlara göndərir.

    11.2.  Birlik ilkin statistik və maliyyə maliyyə hesabatlarının dürüstlüyünə nəzarət edir.

 

12. BİRLİYİN FƏALİYYƏTİNİN DAYANDIRILMASI

    12.1. Birliyin fəaliyyətinin dayandırılması, yenidən qurulması və yaxud ləğv etmə formaları yuxarı təşkilat tərəfindən həyata keçirilir.

    12.2.  Birlik ləğv edilərsə Şura ləğvetmə komissiyasını təyin edir və qəbul olunmuş qərar üzrə təstiq üçün ləğvetmə balansı təqdim edir.

    12.3.  Birliyin və onun hüquqi şəxs olan müəssisələri və filiallarının əmlakı Şuranın qərarı üzrə satılır və ya mülkiyyət mənsubiyyəti digər əsasda dəyişdirilir.

 

 

 

  

 

Regional texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliklərinin yaradılması üzrə tövsiyə.

   Regionlarda texniki peşə təhsili tədris-istehsalat birliklərinin yaradılması yerlərdə konkret social- iqtisadi şərait nəzərə alınmaqla yaradılır.

   Regionlar tədris-istehsalat birliklərinin əsas məqsədi – şagirdləri peşə hazırlığının keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmardır ki, bu da iki məsələnin həllini tələb edir:

   - Texniki peşə məktəblərinin maddi-texniki bazasının modernləşdirilməsi və möhkəmləndirilməsi və istehsalat fəaliyyətinin genişləndirilməsi;

   - Texniki peşə məktəbləri və sifariçilər – müəssisələr aralarında təsərrüfat hesablı münasibətlərin yaradılması yolu ilə qarşılıqlı məsuliyyət və maddi maraqların gücləndirilməsi.

   Bilik hansı üstünlüklərə malikdir?

   Birincisi, Təlim-tərbiyə və istehsalat-təsərrüfat funksiyalarının üzvi uzlaşması.

   İkincisi, peşə məktəblərinin fəaliyyətində öz xərcini ödəmə elementlərinin gücləndirilməsi, ardıcıl surətdə təssərrüfat hesabına doğru hərəkət etməklə müəllim və şagirdlərin müasir iqtisadi münasibətlərə qoşulması.

   Üçüncüsü, mərkəzləşdirilmiş iqtisadi həvəsləndirici fondların formalaşdırılması hesabına sistemin ümumi problemlərinin həllində daha geniş imkanların yaranması (müştərək bölmələrin yaradılması, təssərrüfat fəaliyyətinin koperasiyası, fəhlə peşələrinə yiyələnəcək gələcək mütəxəssislərin səviyyəli yetişdirilməsində işçilərin maddi maraqlarının artırılması).

   Tədris-istehsalat birliyi dövlət idarəetmə sisteminin bir hissəsi olaraq texniki peşə məktəblərinin fəaliyyəti üçün tam dəsuliyyət daşıdığına görə onun mərkəzi aparatı fəhlə kadrları hazırlayan sistemin inkişaf strategiyası ilə əlaqədar bir sıra funksiyaları özündə saxlayır:

 - Texniki peşə təhsili sahəsində vahid dövlət siyasətinin aparılması;

respublika texniki peşə təhsilinin inkişaf konsepsiyasının hazırlanması;

 - Texniki peşə təhsilinin inkişafının əsas istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi;

 - Tədris-istehsalat birliyinin nəzdindəki tədris ocaqlarının, müəssisələrin və başqa bölmələrin təlim-tərbiyə, istehsalat və təsərrüfat fəaliyyətləri üzərində nəzarətin həyata krçirilməsi;

 - Texniki peşə məktəblərinin inkişafına və fəliyyətində yeni təsərrüfatçılıq şərainin tətbiqinə ayrılmış büdcə təxsisatının qaydaya salınmasını, planlaşdırılmasını və paylaşdırılmasını təmin edilməsi;

 - İxtisaslı fəhlə kadrlarının hazırlanmasında yerli və xaryci təcrübənin ümumiləşdirilməsi və bölüşdürülməsi;

Tədris-istehsalat birliyinin aparatının səlahiyyətlərinə aşağıdakı funksiyalardaxildir:

 

 

 

Elmi-metodiki işlər üzrə

- yeni peşələr üzrə plan proqramların işlənib hazırlanması;

- “Sənət üzrə ən yaxşı”, Ən yaxşı təlim kabineti”, “Ən yaxşı təlim emalatxanası”, şagirdlərin texniki bədii yaradıcılığı, peşə məktəbində hazırlanan məmulatların sərgisi.

 

Planlaşdırma sahəsində

ərazi sahələrarası AO fəhlələrinin fəhlələrininhazırlığının planlaşdırılıması, göstərişverici orqanların qərarlarının yerinə yetirilməsi. 

ETS-nin sürətləndirilməsində

Vahid texniki siyasətin yeridilməsinə cavabdehlik daşıyır.

Maddi-texniki təchizatda

Ayrılmış maddi-texniki resursların texniki peşə məktəbləri üzrə bölüşdürülməsi.

Maliyyə kredit sahəsində

Peşə məktəblərinin maliyyələşdirilməsinin layihələr toplusunun

tərtib edilməsi.

Əmək əmək haqqı sahəsində

Özünün təqüt alanlarını mühəndis-pedaqoji kadrlara olan perspektiv təlabatına uyğun ali təhsil ocaqlarına texnikumlara göndərilməsi

Hesabat hesab sahəsində

Lazımi hesabatları yekunlaşdırın DSK-ya Maliyyə Nazirliyinə göndərmək.

 

   Beləliklə, tədris-istehsalat birliyi inzibati-amirlik formasından kökündən fərqli olaraq, prinsipcə yeni idarəetmə təşkilatı formasını özündə ehtiva edir.

   Gələcək perspektivdə büdcədən maliyələşmə yeni normativ qaydalara keçməklə istifadə olunan ümumi resurslar kütləsində məxsusi vəsaitlərin artması ilə əlaqədar birlikdə inzibati pəhbərlik dərəcəsi azalacaqdır.

   Müəssisə təşkilatların təsərrüfat müstəqilliy, sahənin qeyri istehsal dairəsində yeni təsərrüfat mexanizminin tətbiqi, hüquqi dövlət quruculuğu müqaviləli münasibətlər mühitinin genişlənməsini qaçılmaz edir. Bu şəraitdə tədris-istehsalat birliyi öz fəaliyyətini müqaviləli münasibətlər əsasında qurmalıdır.

   Əsas müqavilə - tədris-istehsalat birliyinin idarəsi onun bölmələri ilə texniki peşə məktəblərinin münasibətlərini müəyyənləşdirən müqavilədir. Orada birlikdaxili qarşılıqlı münasibətlərin əsas hərəkət xətti müəyyən olinub. Hər bir müqavilə özündə ümumi öhtəliklərdən başqa birlik ilə peşə məktəbi arasında konkret fərdi yanaşma qeyd olunmuş  əlavə razılaşma ehtiva edir. Müqaviləli sistemdə şərtləndirici bənd görüləcək tədbirlərdə birlik müəssisələri ilə peşə məktəbləri arasındakı qarşılıqlı müasibətləri hərtərəfli müəyyən edən razılaşma olur.

  Birlik ilkin mərhələdə öz xərcini ödəmə qismən təsərrüfat hesabı şəraitində fəaliyyət göstərir.

  Tədris-istehsalat birliyinin yaradılması prosesini peşə məktəblərini profillərinə uyğun birləşdirilməsi onların təsis etdikləri möhür bakda hesablama hesaı olan hüquqi ststuslu müəssisələrlə - tədris prosesini, birinci növbədə şagirdlərin peşə təhsilini lazımi sıviyyədə təşkil etmək üçün köməkçilərlə birləşdirilməsi ilə başlamaq lazımdır.

   Təsərrüfat hesablı məxsusi müəssisələr yaradaraq onları texniki peşə məktəbləri ilə korporativ cəmiyyətdə birləşdirmək bütün sistemin problemlərini həll etməyə imkan verər.

   Burada dərhal şagirdlərin təlim emalatxanalarında məmulat hazırlamaları üçün sifarişlə təmin edən tədris-istehsalat firmaları, bu məhsullar üçün texniki sənədlərin gazırlıq mərkəzi, metodiki təlim mərkəzi, istehsal olunan məhrulların realizasiyası əhaliyə məişət xidmətinin göstr mək üçün obyektlər işə salmaq lazımdır. Bunların təsisçiləri tədris-istehsalat birliyi, texnili peşə məktıbləri texniki peşə təhsili sisteminin digər bölmələri olmalıdır. Bu cür struktur təlim proqramını tədris istehsalat işlərinin siyahısına uyğun olaraq bütünlüklə yerinə yetirmək üçün mümkün edən həcmdə emalatxanaları yükləməklə şagirdlərin istehsalat təlimi prosesini tamamilə nəzarət altına almağa imkan yaradar.

   Təlim emalatxanalarının bazasında peşə məktəblərinin kollektivlərinin təsis etdikləri tədris-istehsalat firmaları, təsərrüfat hesablı emalatxanalar, müəssisələrin (birinci növbədə o müəssisələrin ki, onlar üçün fəhlə kadrları hazırlanır) filialları işə salınmalıdırlar. Texnili peşə məktıblərinin tədris-istehsalat bazası onların profilindən asılı olaraq mini-fabrika, mini-zavod, mini-geyim evi başqa bu kimi fəaliyyət göstərə bilərlər.

   Tədris-istehsalat birliyinin tərkibində texnili peşə məktıblərinin tədris-istehsalat bazasında kiçik orta müəssisələr onların filiallarının yaradılması həm texniki peşə məktəblərinin öz divarları arasında, eləcə göstərilən istehsalat obyektlərində şagirdlərin peşə hazırlığı səviyyəsini yüksəltməyə imkan yaradar.

   Yuxarıda göstərildiyi kimi, təlim emalatxanalarının istehsalt sifarişləri ilə lazımi həcmdə yülənilməsi problemi həll olunur. Bütün bunlar şagirdlərin istehsalat təlimi prosesini tamamilə özünümaliyyə təsərrüfat hesabı prinsipi ilə qurmağa imkan yaradır, eləcə onlar təlim proqrqmını mənimsədikiləri dövrdəcə əmək haqqı qazanırlar, təlim usralarının əmək haqlarına isə şagirdlərin istehsalat təlimi prosesində qazandıqlarından asılı olaraq əlavələr edilir.

   Texniki peşə məktəblərini demokratik əsaslarla, iqtisadi maraqlar və təsərrüfat hesabı prinsipi ilə idarə edən bu cür ictimai-dövlət idarəetmə strukturu modelinin tətbiqi böhran vəziyyətinə salınan, müasir əmək bazarının tələb etdiy səviyyədə ixtisaslı fəhlə kadrları hazırlamalı olan sistemin dirçəldilməsi üşün yeganə, alternativsiz yoldur.